IN MEMORIAM: CHARLTON HESTON (1923-2008)

GLUMAČKI AKSIOM

Piše: Srđan Savić

Svojevremeno je uticajni, u mnogo kojem pogledu kontroverzni francuski filmski kritičar i teoretičar Mišel Murle, u svome antologijskom tekstu "Apologija nasilja", slavnog američkog glumca Čarltona Hestona nazvao aksiomom, to jest glumačkom pojavom koja, ma o kakvom filmu da je reč, uvek zrači tragičnošću i lepotom i pleni otmenošću i muževnošću, dostojnima "savršenstva jedne gospodarske rase". Za uvek radikalnog i provokativnog Murlea već je i sama Hestonova fizička pojava, bez obzira na nesporan glumački talenat i umeće, predstavljala perfektno oličenje suzdržanog nasilja "o kojem svedoče mračna svetlucanja očiju, orlovski profil, obli luk obrva, istaknute jagodice, gorka i tvrda linija usta, legendarna snaga tela". A to su osobine, reći će Murle, koje nijedan filmski reditelj, pa bio on i najveći nesposobnjaković na svetu, nije u stanju da sasvim unizi ili čak totalno dezintegriše pri pokušaju da ih prenese na veliki ekran.

Šta god ko mislio o Murleu i kako god doživljavao ili tumačio njegove intrigantne teze o sedmoj umetnosti, jedno se nikako ne može osporiti – da je Čarlton Heston uistinu jedna od najupečatljivijih glumačkih pojava u vaskolikoj istoriji pokretnih slika. Jer reč je o glumcu koji je, blagodareći nekim urođenim predispozicijama, tj. visokom atletskom stasu i izuzetno snažnoj, čvrstoj i gipkoj telesnoj konstituciji, bio sposoban da se ogleda u fizički veoma zahtevnim rolama heroja u filmovima bogatim naglašenom akcionom ekspresijom, dok mu je pritajena, vazda uskomešana implozivna energija kojom je zračio, energija često prožeta onespokojavajućim ili pak pretećim tonovima, pružala mogućnost da se ogleda i u tumačenju likova nešto drugačije provenijencije. Možda je to i razlog što je, poput, recimo, nešto starijeg Berta Lankastera (premda ne u toj meri šarolikog interpretativnog raspona), bio podjednako cenjen i u taboru najreprezentativnijih holivudskih populista "zlatnog doba" (Sesil B. De Mil, Džordž Maršal, Vilijam Diterle, Bajron Haskin, Džeri Hoper) i kod manje ili više elitistički orijentisanih stvaralaca prilično različitih generacija i još različitijih individualnih autorskih poetika (King Vidor, Vilijam Vajler, Orson Vels, Džordž Stivens, Entoni Men, Nikolas Rej, Sem Pekinpo, napokon i Ričard Flajšer i Ričard Lester).

            Čarlton Heston je rođen kao Čarls Karter u Ivenstounu u američkoj državi Ilinois 4. oktobra 1923. godine. Posle nastupanja u amaterskim pozorišnim predstavama i uloge u šesnaestmilimetarskom amaterskom filmu "Per Gint" Dejvida Bredlija, odnosno nakon trogodišnjeg služenja u američkom ratnom vazduhoplovstvu, Heston će tokom poznih četrdesetih za kratko vreme uspeti da izgradi respektabilnu glumačku karijeru u pozorištu i na televiziji, i to kao tumač nekih od najreprezentativnijih likova klasičnog teatarskog repertoara. Pažnju holivudskih producenata i reditelja privlači njegov nastup u još jednom Bredlijevom amaterskom sineastičkom ostvarenju, "Juliju Cezaru", pa svega nekoliko meseci kasnije beleži profesionalni filmski debi u noarovski nadasve efektno stilizovanom "Mračnom gradu" V. Diterlea, da bi istinskom zvezdom američke kinematografije postao ulogom u spektakularnoj De Milovoj "Najvećoj predstavi na svetu".

Otada se Heston posebno afirmiše u dvama tipovima uloga. S jedne će strane u brojnim velikim holivudskim spektaklima tumačiti likove nadljudskih i herojskih dimenzija, često genijalne samotnjake u sukobu sa okruženjem i nepredvidivim povesnim stihijama i čuvene istorijske ličnosti zaogrnute mitskim ili legendarnim ruhom – Mojsija u esencijalnom i ujedno testamentarnom De Milovom ostvarenju "Deset zapovesti", Jovana Krstitelja u "Najvećoj priči ikada ispričanoj" DŽ. Stivensa, znamenitog španskog nacionalnog junaka Sida u "El Sidu" E. Mena, legendarnog američkog predsednika Endrua Džeksona u "Gusaru" reditelja E. Kvina i producenta S. B. De Mila, znamenitog zapadnjaka Bufala Bila u vrlo zanimljivom a često neopravdano potcenjivanom vesternu "Poni ekspres" DŽ. Hopera, slavnog renesansnog umetnika Mikelanđela Buonarotija u "Agoniji i ekstazi" Kerola Rida, čuvenog britanskog generala Gordona u "Kartumu" Bejzila Dirdena, kardinala Rišeljea u Lesterovim delima "Tri musketara" i "Četiri musketara" ili engleskog kralja Henrija VIII u Flajšerovoj verziji Tvenovog "Kraljevića i prosjaka". U ovakav se niz filmskih likova "većih od života" savršeno uklapa i Hestonovo Oskarom nagrađeno tumačenje princa Jude u Vajlerovom neponovljivom remek-delu "Ben-Hur". Na drugoj su strani njegovi znatno prizemniji (anti)heroji iz brojnih vesterna, krimića, naučnofantastičnih i pustolovnih filmova, likovi sudbinski izolovanih samotnjaka i gubitnika, koji premda izloženi gorčinama neminovnih životnih poraza, ipak uspevaju da u odsudnim trenucima potvrde sopstveno i kako-tako odbrane čast svekolikog ljudskog dostojanstva. Takvi su i njegovi likovi policajaca – krstaša, koji se sukobljavaju sa skoro kompletnim društvenim aparatima ogrezlim u zlo i korupciju, u "Dodiru zla" O. Velsa i "Zelenom sojlentu" R. Flajšera, i njegovi sirovi i stameni zapadnjaci u Pekinpoovom "Majoru Dandiju" i Grisovom "Vilu Peniju", takav je naposletku njegov "poslednji čovek na zemlji" u filmu "The Omega Man" Borisa Sagala ili zlosrećni astronaut zalutao u vremenu u antologijskoj "Planeti majmuna" Frenklina DŽ. Šafnera.

Heston je, inače, paralelno sa filmskom, godinama gradio i respektabilnu televizijsku karijeru. Tokom osamdesetih i devedesetih godina prošlog veka proredio je svoje filmske nastupe, birajući mahom uloge u sopstvenim rediteljskim projektima ("Mother Lode", 1982; "A Man for All Seasons", 1988), role u neobično zanimljivim ostvarenjima svoga sina Frejzera C. Hestona ("Treasure Island", 1990; "The Crucifer of Blood", 1991; "Alaska", 1996) ili pak markantne epizodne uloge u delima najreprezentativnijih novoholivudskih stvaralaca (Karpenter, Kameron) za koje je on bio i ostao neprevaziđeni glumački "aksiom" veličanstvene klasičnoholivudske epohe ("True Lies", 1994; "In the Mouth of Madness", 1995). Dugogodišnja mukotrpna borba sa Alchajmerovom bolešću sprečila ga je da i u poznim danima glumačke karijere postigne zapaženije interpretativne domete i da tako i kod novijih generacija gledalaca probudi isti onakav žar kakav je pre gotovo pola veka za mnoge zaista nedokučivog Mišela Murlea nagnao da mu posveti jedan od udarnih delova svoga čuvenog filmološkog eseja "Apologija nasilja".