THE ASSASSINATION OF JESSE JAMES BY THE COWARD ROBERT FORD

Režija: Andrew Dominik;
Scenario: Andrew Dominik, Ron Hansen;
Uloge: Brad Pitt, Casey Affleck, Sam Shepard, Sam Rockwell, Mary-Louise Parker.

Piše: Srđan Savić

Među brojnim vesternima koji se u tematsko-motivskom smislu i u pogledu elementarne konstrukcije narativa precizno mogu definisati kao ''priče o odmetnicima'', posebnu podgrupu, kvantitativno i kvalitativno apsolutno nezaobilaznu kada je ovaj žanr u pitanju, predstavljaju ostvarenja posvećena životu i pustolovinama Džesija i Frenka Džejmsa i ostalih otpadnika iz njihovog misurijskog kruga – ništa manje slavne braće Janger, ne tako glasovite braće Miler i nadaleko ozloglašene braće Ford. Uzmu li se u obzir samo prelomna i nezaobilazna, umetnički najreprezentativnija ostvarenja iz ove tematske podgrupe, neminovno se uočava da su o Džejmsovima i njima bliskoj odmetničkoj bratiji, bez obzira na sve motivske i fabularne podudarnosti, snimljeni neki intrigantno različiti filmovi: dok su Henri King i Fric Lang, u ''Džesiju Džejmsu'' (''Jesse James'', 1939) odnosno ''Povratku Frenka Džejmsa'' (''The Return of Frank James'', 1940), na romantičan način i sa nesumnjivim respektom pristupili obradi ove klasične zapadnjačke storije o odmetnicima robinhudovskih manira i osvetnicima poniženog američkog Juga – King lirski neposrednije i bliskije autentičnom pionirskom viđenju odmetničke pozicije Džejmsovih, Lang znatno tmurnije i pesimističnije, sa prigušenim ekspresionističkim tonovima – i dok su u ''Ubio sam Džesija Džejmsa'' (''I Shot Jesse James'', 1949) Sema Fulera, ''Velikom pohodu u Misuriju'' (''The Great Missouri Raid'', 1951) Gordona Daglasa i ''Istinitoj priči o Džesiju Džejmsu'' (''The True Story of Jesse James'', 1957) Nikolasa Reja u osnovi romantične vizije trojice autora u velikoj meri prožete i znatno naturalističnijim, senovitijim i violentnijim nijansama, visokostilizovane i naglašeno brutalne novoholivudske interpretacije u režiji Filipa Kaufmana (''Veliki pohod na Nortfild u Minesoti'' – ''The Great Northfield Minnesota Raid'', 1972) i Voltera Hila (''Jahači na duge staze'' – ''The Long Riders'', 1980), krećući se u rasponu od ikonoklastičkog (Kaufman) do skoro pa ikonodulijskog (Hil) tretmana jednog od najklasičnijih zapadnjačkih mitova, beskompromisna su vivisekcija ne samo otpadništva od reda i zakona, nego i čitave rane faze ustanovljavanja postlinkolnovske Amerike kao federacije država. Drugi dugometražni igrani film Australijanca Endrua Dominika, ''The Assassination of Jesse James by the Coward Robert Ford'' (2007), nova je karika u lancu jedne takve plodotvorne žanrovske tradicije, ali karika u svakom pogledu jedinstvena i sineastički neponovljiva. Za razliku od nedavnih Mejfildovih ''Američkih odmetnika'' (''American Outlaws'', 2001), koji su verovatno najbezličnija, najneuverljivija i najsimplifikovanija visokobudžetna holivudska varijacija na ovu temu svih vremena.

Uistinu, Dominikov film o Džesiju i njegovim odmetnicima nalikuje Kingovom, Rejovom ili Hilovom klasiku isto onoliko koliko i Kazdanov ''Vajat Erp'' ('Wyatt Earp'', 1994) Dvonovom ''Pograničnom šerifu'' (''Frontier Marshal'', 1939), Fordovoj ''Mojoj dragoj Klementini'' (''My Darling Clementine'', 1946) ili Stardžesovom ''Obračunu kod OK korala'' (''Gunfight at the O.K. Corral'', 1957). Dakle nimalo. ''Ubistvo Džesija Džejmsa'' je krajnje neuobičajeno filmsko delo u kojem se obrisi vesternu svojstvenih tradicionalnih žanrovskih obrazaca katkada jedva raspoznaju kroz guste pramenove izuzetno delikatne i slojevite psihološke drame, usled čega Dominikova verzija mnogo puta već ispričane priče o jednom od najslavnijih odmetnika na Divljem Zapadu, uprkos uočljivom autorovom insistiranju na što doslednijoj realističnosti u prezentaciji narativa, u pojedinim trenucima odaje utisak začudno omamljujuće snolikosti. Ako su za Stivensovog ''Šejna'' (''Shane'', 1953), misleći na prozračnu lepotu fotografije Lojala Grigsa u tom remek-delu sedme umetnosti, pojedini kritičari govorili da gledalac stiče utisak kao da se zbivanja u tom filmu odvijaju na dnu kristalno čistog gorskog jezera, u ''Ubistvu'' sva dešavanja deluju - zahvaljujući nadasve uspešnoj rediteljevoj saradnji sa vrhunskim direktorom fotografije Rodžerom Dikinsom - kao da su viđena kroz blago zamućenu baru neprestano namreškane površine. Kao što u Dominikovom filmu stanja, neuobičajeno za vesternovske tematske i ikonografske kontekste, preovlađuju u odnosu na zbivanja, tako ni pejzaž u njemu nema isključivo dramaturšku, pa ni prevashodno simboličko-metaforičku funkciju, već se u pojedinim situacijama, u vidu gotovo alhemijskog postupka eksternalizacije psihičkih stanja glavnih junaka, uzdiže do nivoa suptilnog psihološkog i metafizičkog komentara pozicije odmetništva i tragike koja iz nje proističe.

Sve u ovom filmu, svaki bogovetni element njegove strukture, uverljivo svedoči o zaista nesvakidašnjoj rediteljevoj stvaralačkoj imaginaciji, ali isto tako ukazuje i na dubinsko pulsiranje jedne retko nepokolebljive kreativne energije, čija tvrdokorna posvećenost održavanju gvozdene stilske doslednosti i mestimično iznenađujuća strpljivost u prezentovanju događaja i intimnih stanja umnogome podseća na disciplinovanost kakvom se odlikuju monolitni autorski rukopisi pojedinih dalekoistočnih sineasta. A interpretacije Breda Pita (Džesi Džejms) i Kejsija Afleka (Bob Ford), kao uostalom i nastupi ostalih tumača vodećih rola, nastupi tako različiti od svih drugih dosad viđenih glumačkih utelovljenja tih poznatih odmetnika, savršeno se uklapaju u taj krajnje neobični naturalističko-onirički stilski koncept: svedenost i jednostavnost glumačkog izraza, odsusutvo pozerske narcisoidnosti u ponašanju pred kamerom, nenametljivo ali strahovito ekspresivno ispoljavanje intimnih nemira i najosetljivijih psihičkih turbulencija kod junaka – sve to kao da je u službi jedne začuđujuće postojane autorske volje, koja ni za pedalj nije spremna da odstupi od svoje specifične umetničke vizije, ma koliko ona bila hermetična, pa samim tim i nekomercijalna i populistički neprijemčiva.  

U velikoj meri lišen naglašeno dinamičkih akcionih momenata i izrazitije spektakularnosti, nelagodno melanholičnog ritma i usporenog tempa radnje, obeležen između ostaloga i zaumnom muzikom Nika Kejva i Vorena Elisa, Dominikov još malo pa tročasovni biografsko-psihološki postvestern sigurno nije za svačiji ukus, a pogotovu neće oduševiti pasionirane ljubitelje tradicionalnih ''kaubojaca'', odnosno filmofile koji su stasavali na nešto klasičnijim filmskim verzijama u kojima su tematizovane životne sudbine braće Džejms, Janger i Ford. Ali ''Ubistvo Džesija Džejmsa'' je u isto vreme na dobrome putu da stekne gotovo kultni status kod mlađih generacija gledalaca, onih koji verovatno i ne znaju ko je Henri King a koji ime Frica Langa imaju prilike da čuju tek s mene pa na uštap, kada gdegde u intelektualnim krugovima iznenada sevne debata o usponima, padovima i krajnjim dometima nemačkog ekspresionizma.